Καρκίνος Προστάτη
ΠΑΘΗΣΕΙΣ · ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ
Καρκίνος του προστάτη: αιτίες, συμπτώματα, PSA, διάγνωση και θεραπεία, με απλά λόγια από ουρολόγο
Ο καρκίνος του προστάτη είναι ο συχνότερος καρκίνος στους άνδρες και, όταν βρεθεί νωρίς, από τους πιο ιάσιμους. Μεγαλώνει αργά για χρόνια χωρίς συμπτώματα, γι’ αυτό συνήθως ανακαλύπτεται από έναν προληπτικό έλεγχο και όχι από κάποιο ενόχλημα, και γι’ αυτό οι ερωτήσεις που μας φέρνουν οι άνδρες αφορούν αριθμούς: ένα PSA που ανέβηκε απότομα, μια «εστία» σε μια εξέταση, ένα στάδιο σε μια βιοψία. Εδώ εξηγούμε τη νόσο με απλά λόγια, τι σημαίνει και τι δεν σημαίνει η αύξηση του PSA, πώς γίνεται σωστά η διάγνωση και ποιες είναι οι θεραπευτικές επιλογές σε κάθε στάδιο.
Ο καρκίνος του προστάτη με μια ματιά
Τι είναι ο καρκίνος του προστάτη
Νόσος της ηλικίας, και της περιφερικής ζώνης
Ο καρκίνος του προστάτη είναι σπάνιος πριν τα 50 και γίνεται σταθερά συχνότερος μετά. Στα 70 ένα μεγάλο ποσοστό ανδρών έχει τουλάχιστον μικροσκοπικές εστίες καρκίνου στον αδένα, οι περισσότερες από τις οποίες δεν θα τους ενοχλήσουν ποτέ. Περίπου ένας στους οκτώ άνδρες θα διαγνωστεί στη διάρκεια της ζωής του. Σχεδόν όλοι οι καρκίνοι του προστάτη ξεκινούν από την περιφερική ζώνη, το εξωτερικό τμήμα του αδένα που ψηλαφά το δάχτυλο στην εξέταση και που βλέπει καλύτερα ο διορθικός ηχοβολέας, και που είναι επίσης η ζώνη όπου συγκεντρώνεται η χρόνια φλεγμονή.
Αργός, μέχρι που παύει να είναι
Οι περισσότεροι καρκίνοι του προστάτη μεγαλώνουν αργά και αθόρυβα για χρόνια. Μια μειοψηφία, κάποια στιγμή και για λόγους που δεν είναι πλήρως κατανοητοί, γίνεται επιθετική: διηθεί την κάψα του προστάτη, το ινώδες περίβλημα που είναι το τελευταίο φράγμα του οργάνου, επεκτείνεται στις σπερματοδόχους κύστεις και στα γειτονικά όργανα, και δίνει μεταστάσεις μέσω των λεμφαδένων της πυέλου και του αίματος στα οστά της λεκάνης και της σπονδυλικής στήλης, στους πνεύμονες και στο ήπαρ. Ένας καρκίνος που βρίσκεται όσο είναι ακόμη μέσα στην κάψα θεραπεύεται ριζικά. Ένας που βρίσκεται αφού έχει επεκταθεί ελέγχεται, συχνά για πολλά χρόνια, αλλά σπάνια εξαφανίζεται. Αυτή η διαφορά είναι όλο το επιχείρημα υπέρ του τακτικού ελέγχου.
Τι προκαλεί τον καρκίνο του προστάτη: οι παράγοντες κινδύνου
Ηλικία και κληρονομικότητα
Ο κίνδυνος ανεβαίνει απότομα μετά τα 50. Πατέρας ή αδελφός με καρκίνο του προστάτη περίπου τον διπλασιάζει, και κληρονομικές μεταλλάξεις όπως η BRCA2 τον αυξάνουν ακόμη περισσότερο. Οι άνδρες με οικογενειακό ιστορικό πρέπει να ξεκινούν ετήσιο έλεγχο στα 45.
Διατροφή, βάρος και μεταβολισμός
Οι πληθυσμοί που τρώνε πολλά ζωικά λίπη, κόκκινο κρέας και γαλακτοκομικά έχουν περισσότερο καρκίνο του προστάτη από όσους ζουν με δημητριακά, ρύζι, όσπρια και λαχανικά· το κρέας που καίγεται σε υψηλή θερμοκρασία παράγει γνωστές καρκινογόνες ουσίες. Η παχυσαρκία, ο διαβήτης και η υψηλή χοληστερίνη επιβαρύνουν την εικόνα, εν μέρει μέσω της επίδρασής τους στις ορμόνες.
Επάγγελμα και φάρμακα
Η έκθεση σε κάδμιο, ελαστικά, χρώματα και ορισμένα μέταλλα συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο. Η μακροχρόνια θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης και τα ανοσοκατασταλτικά απαιτούν στενότερη παρακολούθηση, όχι αποφυγή.
Η χρόνια φλεγμονή του προστάτη
Ο παράγοντας κινδύνου που οι περισσότεροι άνδρες, και πολλοί γιατροί, αγνοούν. Η χρόνια προστατίτιδα που δεν θεραπεύεται ποτέ σωστά κρατά την περιφερική ζώνη σε μια κατάσταση διαρκούς βλάβης και επιδιόρθωσης των κυττάρων, και οι παθολογοανατόμοι βρίσκουν τα σημάδια της δίπλα σε καρκίνους του προστάτη πολύ συχνότερα από ό,τι θα περίμενε κανείς. Μεγάλες μελέτες δείχνουν ότι οι άνδρες με ιστορικό προστατίτιδας διαγιγνώσκονται με καρκίνο του προστάτη συχνότερα. Τον μηχανισμό και τα στοιχεία τα εξηγούμε αναλυτικά στη σελίδα χρόνια προστατίτιδα και καρκίνος του προστάτη. Το πρακτικό συμπέρασμα είναι απλό: ένας φλεγμαίνων προστάτης πρέπει να εντοπίζεται και να θεραπεύεται, όχι να «παρακολουθείται».
Συμπτώματα του καρκίνου του προστάτη
Ο πρώιμος καρκίνος του προστάτη δεν έχει δικά του συμπτώματα. Τα παρακάτω είναι κοινά με την υπερπλασία του προστάτη και με τη χρόνια προστατίτιδα, και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζονται σωστή εξέταση και όχι καθησυχασμό.
Επισκεφθείτε ουρολόγο αν έχετε
- Δυσκολία στην έναρξη της ούρησης, ή ροή που σταματά απότομα
- Συχνουρία (πάνω από πέντε έξι φορές την ημέρα) ή σήκωμα τη νύχτα
- Πόνο ή τσούξιμο στην ούρηση, ή πόνο στην εκσπερμάτωση
- Αίμα στα ούρα ή στο σπέρμα
- Πρήξιμο στα πόδια
Ζητήστε επείγουσα βοήθεια για
- Τσούξιμο, επιτακτικότητα και πυρετό: οξεία ουρολοίμωξη
- Αδυναμία να ουρήσετε με γεμάτη, επώδυνη κύστη: επίσχεση ούρων
- Πολύ λίγα ούρα παρά τα υγρά, με αδιαθεσία: πιθανή νεφρική ανεπάρκεια
- Βαθύ, επίμονο πόνο στα οστά της λεκάνης, στα ισχία ή στη μέση
- Αδυναμία ή μούδιασμα στα πόδια, δυσκολία στο βάδισμα, μούδιασμα στη βουβωνική χώρα: πιθανή πίεση στον νωτιαίο μυελό
PSA: τι σημαίνει η αύξηση του PSA, και τι δεν σημαίνει
Ο ίδιος ο αριθμός
Το PSA είναι μια πρωτεΐνη που παράγουν τα κύτταρα του προστάτη, καρκινικά ή όχι. Ανεβαίνει με τον καρκίνο, αλλά και με τη φλεγμονή, την καλοήθη διόγκωση, την εκσπερμάτωση, το ποδήλατο, τη δακτυλική εξέταση και την ουρολοίμωξη. Το παραδοσιακό όριο των 4 ng/ml είναι πολύ ελαστικό: εμείς παίρνουμε σοβαρά τιμές πάνω από περίπου 2,5 ng/ml, πάντα σε σχέση με την ηλικία και το μέγεθος του αδένα. Ένα χαμηλό PSA είναι καθησυχαστικό αλλά όχι εγγύηση· κάποιοι επιθετικοί καρκίνοι παράγουν λίγο PSA.
Γρήγορη ή ετήσια αύξηση του PSA
Μια αύξηση πάνω από περίπου 0,5 ng/ml μέσα σε έναν χρόνο, ή ένα απότομο άλμα ανάμεσα σε δύο μετρήσεις, μετράει περισσότερο από οποιαδήποτε μεμονωμένη τιμή. Η απότομη αύξηση όμως είναι πιο συχνά φλεγμονή παρά καρκίνος, ιδίως σε άνδρες κάτω των 60. Ένα PSA που ανέβηκε και έπεσε μετά από αντιβίωση ήταν φλεγμονή· ένα PSA που συνεχίζει να ανεβαίνει σε επαναλαμβανόμενες μετρήσεις χρειάζεται απεικόνιση και, αν η απεικόνιση είναι ύποπτη, βιοψία.
Υψηλό PSA με συχνουρία, τσούξιμο ή λοίμωξη
Ο συνδυασμός αυτός δείχνει πρώτα φλεγμονή ή λοίμωξη του προστάτη. Το PSA επαναλαμβάνεται αφού θεραπευτεί η φλεγμονή, και η τιμή που απομένει είναι αυτή που μετράει. Μια βιοψία μέσα από έναν ενεργά φλεγμαίνοντα αδένα πονάει, έχει μεγαλύτερο κίνδυνο και συχνά βρίσκει μόνο φλεγμονή.
«Πώς να μειώσω το PSA;»
Το PSA δεν το «μειώνετε»· βρίσκετε και θεραπεύετε αυτό που το ανεβάζει. Αν η αιτία είναι η χρόνια προστατίτιδα, η θεραπεία της ρίχνει το PSA και κάνει τον αριθμό ξανά αξιόπιστο. Συμπληρώματα και δίαιτες δεν κατεβάζουν ένα PSA που παράγει καρκίνος, και το να κρύβετε τον αριθμό από τον εαυτό σας δεν είναι στρατηγική.
Πώς γίνεται η διάγνωση του καρκίνου του προστάτη
- Δακτυλική εξέταση. Είκοσι δευτερόλεπτα που δίνουν πολλά: ένα σκληρό οζίδιο ή μια σκληρή περιοχή, ανώμαλη επιφάνεια, ασύμμετρος αδένας, ευαισθησία που δείχνει φλεγμονή αντί για καρκίνο, οι σπερματοδόχοι κύστεις, και τυχόν πυώδες ή αιματηρό προστατικό υγρό. Παρενέργειες δεν υπάρχουν πέρα από μια στιγμιαία ενόχληση· μια μικρή άνοδος του PSA για μία δύο μέρες είναι ο λόγος που το αίμα παίρνεται πριν την εξέταση, όχι μετά.
- PSA και, όταν χρειάζεται, οι παραλλαγές του. Ολικό και ελεύθερο PSA, πυκνότητα PSA (PSA προς όγκο αδένα) και η πορεία του στον χρόνο.
- Διορθικό υπερηχογράφημα με έγχρωμο Doppler. Η εξέταση που δείχνει τον αδένα λεπτομερώς: μια υποηχογενής εστία με ασαφή όρια και αυξημένη αιμάτωση στην περιφερική ζώνη είναι ύποπτη· η διάχυτη ανομοιογένεια με αποτιτανώσεις και διατεταμένες σπερματοδόχους κύστεις είναι φλεγμονή. Ο διαχωρισμός τους θέλει εμπειρία, και η εξέταση είναι τόσο καλή όσο ο γιατρός και το μηχάνημα που την κάνουν.
- Πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία. Πλέον καθιερωμένη πριν από την πρώτη βιοψία στις περισσότερες κατευθυντήριες οδηγίες. Βαθμολογεί τις ύποπτες περιοχές (PI-RADS 1 έως 5) και επιτρέπει στοχευμένη βιοψία.
- Βιοψία. Υπό υπερηχογραφική καθοδήγηση, διορθικά ή διαπερινεϊκά, συνήθως 10 με 12 συστηματικά δείγματα συν στοχευμένα από κάθε ύποπτη περιοχή στη μαγνητική ή στον υπέρηχο. Ο παθολογοανατόμος αναφέρει αν υπάρχει καρκίνος και πόσο επιθετικός φαίνεται: το σκορ Gleason (6 έως 10) και την αντίστοιχη ομάδα βαθμού (1 έως 5).
Στάδια: πόσο έχει προχωρήσει;
Αφού επιβεβαιωθεί ο καρκίνος, το επόμενο ερώτημα είναι αν βρίσκεται ακόμη μέσα στον αδένα. Πολλοί άνδρες με ευρήματα χαμηλού κινδύνου δεν χρειάζονται άλλες εξετάσεις. Όταν το PSA, ο βαθμός ή η εξέταση δείχνουν ότι ο καρκίνος μπορεί να έχει βγει από τον προστάτη, το σπινθηρογράφημα οστών, η αξονική ή η μαγνητική, και ολοένα συχνότερα το PSMA PET, ψάχνουν για επέκταση.
Τ1 και Τ2: μέσα στον αδένα
Στο Τ1 ο καρκίνος βρίσκεται μόνο στο μικροσκόπιο, σε ιστό που αφαιρέθηκε για καλοήθη υπερπλασία ή σε βιοψία που έγινε για αυξημένο PSA. Στο Τ2 ο καρκίνος ψηλαφάται ή φαίνεται αλλά περιορίζεται στον αδένα, στον έναν λοβό (Τ2a) ή και στους δύο (Τ2b–c). Και τα δύο θεραπεύονται ριζικά.
Τ3 και Τ4: πέρα από την κάψα
Στο Τ3 ο καρκίνος έχει περάσει την κάψα του προστάτη από τη μία ή και τις δύο πλευρές, ή μέσα στις σπερματοδόχους κύστεις. Στο Τ4 διηθεί τον αυχένα της κύστης, τον σφιγκτήρα, το ορθό ή το τοίχωμα της πυέλου. Το προσδόκιμο επιβίωσης στο στάδιο Τ3 εξαρτάται πολύ από τον βαθμό, το PSA και τη θεραπεία που θα επιλεγεί· πολλοί άνδρες με νόσο Τ3 που αντιμετωπίζεται με χειρουργείο ή ακτινοθεραπεία συν ορμονοθεραπεία ζουν για πολλά χρόνια, και τα νούμερα βελτιώνονται με κάθε δεκαετία.
Θεραπεία για τον καρκίνο του προστάτη: οι επιλογές
Η επιλογή εξαρτάται από το στάδιο, την ομάδα βαθμού, το PSA, την ηλικία, τη γενική υγεία και τις προτεραιότητες του ίδιου του άνδρα. Σπάνια υπάρχει μία σωστή απάντηση· συνήθως υπάρχει μία σωστή συζήτηση. Για έναν αναλυτικό οδηγό ανά στάδιο με τις νεότερες θεραπείες, και για το τι δείχνουν η μαγνητική και το PSMA PET, διαβάστε τη σελίδα μας για τη θεραπεία του καρκίνου του προστάτη.
Ενεργός παρακολούθηση
Για μικρούς καρκίνους χαμηλού βαθμού: τακτικό PSA, εξέταση, μαγνητική και επαναληπτικές βιοψίες, με θεραπεία μόνο αν ο καρκίνος δείξει σημάδια εξέλιξης. Πολλοί άνδρες δεν χρειάζονται ποτέ θεραπεία.
Ριζική προστατεκτομή
Αφαίρεση ολόκληρου του αδένα, σήμερα συνήθως ρομποτικά ή λαπαροσκοπικά: λίγες μικρές τομές, ελάχιστη απώλεια αίματος, μεγεθυσμένη τρισδιάστατη όραση που επιτρέπει στον χειρουργό να διατηρήσει τα στυτικά νεύρα και να κάνει ακριβή αναστόμωση κύστης-ουρήθρας, έξοδος σε δύο μέρες, αφαίρεση καθετήρα σε περίπου μία εβδομάδα.
Ακτινοθεραπεία
Εξωτερική ακτινοβολία για αρκετές εβδομάδες, ή βραχυθεραπεία (ραδιενεργοί κόκκοι που τοποθετούνται στον αδένα υπό υπερηχογραφική καθοδήγηση), συχνά σε συνδυασμό με ορμονοθεραπεία. Τα αποτελέσματα στην εντοπισμένη νόσο είναι συγκρίσιμα με το χειρουργείο· οι παρενέργειες στην κύστη, στο ορθό και στη στύση εξαρτώνται από τη δόση.
Εστιακές θεραπείες
Το HIFU (εστιασμένοι υπέρηχοι που θερμαίνουν τον όγκο) και η κρυοθεραπεία (πάγωμα) καταστρέφουν τμήμα του αδένα. Ταιριάζουν σε επιλεγμένους εντοπισμένους καρκίνους και σε κάποιες τοπικές υποτροπές· τα μακροχρόνια δεδομένα είναι ακόμη λιγότερα από ό,τι για το χειρουργείο και την ακτινοθεραπεία.
Ορμονοθεραπεία
Ο καρκίνος του προστάτη τρέφεται από την τεστοστερόνη. Τα ανάλογα LHRH και τα αντιανδρογόνα κόβουν την τροφοδοσία και ελέγχουν την προχωρημένη νόσο για χρόνια. Όταν ο καρκίνος γίνει ανθεκτικός, ακολουθούν οι παράγοντες δεύτερης γραμμής (αμπιρατερόνη, ενζαλουταμίδη και άλλοι) και η χημειοθεραπεία (δοσεταξέλη και διάδοχοί της).
Υποτροπή
Ένα PSA που ξανανεβαίνει μετά τη θεραπεία («βιοχημική υποτροπή») είναι συχνό και δεν σημαίνει συμπτώματα ή μεταστάσεις. Μετά από χειρουργείο αντιμετωπίζεται με ακτινοθεραπεία και ορμόνες· μετά από ακτινοθεραπεία οι επιλογές είναι στενότερες, γιατί το χειρουργείο σε ακτινοβολημένο ιστό είναι δύσκολο. Το πού και πώς υποτροπιάζει ο καρκίνος καθορίζει το επόμενο βήμα.
Πρόληψη και έλεγχος: τι βοηθάει πραγματικά
Μειώστε τον κίνδυνο
- Λιγότερο κόκκινο κρέας και ζωικά λίπη, περισσότερα όσπρια, δημητριακά και λαχανικά
- Βάρος, σάκχαρο και χοληστερίνη υπό έλεγχο
- Θεραπεύστε ολοκληρωτικά τη χρόνια προστατίτιδα αντί να ζείτε με αυτήν
Ποιοι πρέπει να εξετάζονται κάθε χρόνο
- Κάθε άνδρας από τα 50
- Από τα 45 με οικογενειακό ιστορικό
- Άνδρες με χρόνια προστατίτιδα που δεν θεραπεύτηκε, με ή χωρίς συμπτώματα
- Παχύσαρκοι άνδρες, και άνδρες εκτεθειμένοι σε τοξικές ουσίες στη δουλειά
- Άνδρες σε θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης ή σε ανοσοκατασταλτικά
Δακτυλική εξέταση, PSA που λαμβάνεται πριν από την εξέταση, ουρομετρία, και υπερηχογράφημα προστάτη, διορθικά με Doppler όταν κάτι είναι αμφίβολο, για να εκτιμηθεί η σύσταση του αδένα, η ύπαρξη χρόνιας φλεγμονής και κάθε ύποπτη περιοχή. Βιοψία συστήνεται όταν η εξέταση βρει σκληρία ή όταν ο υπέρηχος ή η μαγνητική δείξουν ύποπτη εστία. Έτσι βρίσκεται ένας ιάσιμος καρκίνος όσο είναι ακόμη ιάσιμος.
Αυξημένο PSA, ύποπτο εύρημα ή οικογενειακό ιστορικό;
Στείλτε μας τις τιμές του PSA σας, τυχόν υπερηχογραφήματα ή μαγνητικές και τα συμπτώματά σας. Θα σας πούμε ειλικρινά τι δείχνει η εικόνα, αν ο προστάτης μοιάζει φλεγμαίνων και όχι κακοήθης, και ποιο είναι το επόμενο βήμα.
Συχνές ερωτήσεις για τον καρκίνο του προστάτη
Ποια τιμή PSA είναι επικίνδυνη;
Δεν υπάρχει ένας μοναδικός αριθμός. Διερευνούμε τιμές πάνω από περίπου 2,5 ng/ml, κάθε αύξηση πάνω από 0,5 ng/ml μέσα σε έναν χρόνο, και κάθε PSA που είναι υψηλό για το μέγεθος του αδένα. Το αυξημένο PSA είναι πιο συχνά φλεγμονή παρά καρκίνος, ιδίως κάτω από τα 60, οπότε οδηγεί πρώτα σε εξέταση και απεικόνιση, και σε βιοψία μόνο όταν αυτές είναι ύποπτες.
Το PSA μου ανέβηκε γρήγορα. Είναι καρκίνος;
Η απότομη αύξηση είναι πιο τυπική φλεγμονής ή λοίμωξης παρά καρκίνου, που συνήθως ανεβάζει το PSA αργά. Επαναλαμβάνεται αφού θεραπευτεί τυχόν φλεγμονή· μια τιμή που συνεχίζει να ανεβαίνει χρειάζεται απεικόνιση και πιθανώς βιοψία.
Προκαλεί η χρόνια προστατίτιδα καρκίνο του προστάτη;
Όχι άμεσα, αλλά η πολύχρονη φλεγμονή δημιουργεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες ξεκινά ο καρκίνος, και οι άνδρες με ιστορικό προστατίτιδας διαγιγνώσκονται με καρκίνο συχνότερα. Επίσης ανεβάζει το PSA και θολώνει την εικόνα. Πρέπει να θεραπεύεται, όχι να παρακολουθείται. Διαβάστε τα στοιχεία.
Η υπερπλασία του προστάτη γίνεται καρκίνος;
Όχι. Η καλοήθης διόγκωση αναπτύσσεται στη μεταβατική ζώνη, ο καρκίνος κυρίως στην περιφερική. Συχνά συνυπάρχουν επειδή είναι και τα δύο συχνά με την ηλικία, αλλά το ένα δεν προκαλεί το άλλο.
Έχει παρενέργειες η δακτυλική εξέταση του προστάτη;
Μόνο μια στιγμιαία ενόχληση, και μια μικρή παροδική άνοδο του PSA, γι’ αυτό το αίμα για PSA παίρνεται πριν την εξέταση. Δεν μπορεί να διασπείρει ούτε να προκαλέσει καρκίνο.
Η «εστία» ή η «υποηχογενής περιοχή» στον υπέρηχο του προστάτη μου είναι καρκίνος;
Όχι απαραίτητα. Η φλεγμονή δημιουργεί υποηχογενείς περιοχές με αυξημένη αιμάτωση που φαίνονται ύποπτες στον υπέρηχο και στη μαγνητική. Το μέγεθος, τα όρια, η αιμάτωση, το PSA και η εξέταση μαζί καθορίζουν αν χρειάζεται βιοψία· η επανάληψη της απεικόνισης μετά τη θεραπεία της φλεγμονής ξεκαθαρίζει πολλές από αυτές.
Τι είναι η βιοχημική υποτροπή;
Ένα PSA που ξανανεβαίνει μετά τη θεραπεία, πριν υπάρξουν συμπτώματα ή ορατή επέκταση. Είναι συχνή και συχνά αντιμετωπίσιμη, με ακτινοθεραπεία και ορμονοθεραπεία μετά από χειρουργείο ή με ορμονοθεραπεία μετά από ακτινοθεραπεία· το πόσο γρήγορα διπλασιάζεται το PSA βοηθά να προβλεφθεί πόσο σοβαρή είναι.
